nekooei.com

جستاری در مبانی آهنگسازی در آثار آوازی ایرانی – به قلم مسعود نکویی

جستاری در مبانی آهنگسازی در آثار آوازی ایرانی – به قلم مسعود نکویی

در روزگاری که نگارش موسیقی به شیوه ایقاعی و ادواری در حال جایگزین شدن با شیوه های سیلابیک متداول در موسیقی غرب  و تعدیل هجاها به شیوه متقارن سازی است، چالش بزرگی موسیقی آوازی ایرانی و خصوصا موسیقی محلی را تهدید می کند که نشانه های آن در موسیقی کرال آکاپلا و اپرایی فارسی و انواع تصنیفها نیز مشاهده می شود که به مفاهیم و ساختار ادبیات و گویشها و لهجه های اشعار ایرانی محلی نیز آسیب رسانده است.

در طی تاریخ تا پیش از قرن بیستم، بدلایل گوناگونی ادبیات و هنرهای تجسمی در روندهای اجتماعی و هنری پیشرو بودند و موسیقی به موازات و یا به پیروی آنها حرکت می نموده است و این پیروی را می توان در تصنیف آهنگهای باکلام تمام دورانهای موسیقی مشاهده نمود و حفظ ساختار ادبیات کلام، اولویت اول آهنگسازان بوده است.

در ایران به دلیل پیشینه سترگ ادبیات ایران و رساله های مکتوب در این خصوص نیز تا پیش از دو دهه گذشته این توجه همچنان وجود داشته و آهنگسازان خود را ملزم به رعایت هجاوندی شعری و ادبیاتی می نمودند. داستان شکستهای هجایی و وزنی و تغییرات کششها عمدتا از آنجا آغاز شد که موزیسینهای ایرانی در بخشهای موسیقی کودک و نوجوان و آهنگهای با سبک اپرا و اُپِرِت ایرانی و قالب بندی آهنگهای غربی با ترانه ها و اشعار فارسی بدون توجه به ساختار ادبیاتی آن روی آوردند. در موسیقی کودک ایران (به تقلید کورکورانه موسیقی کودک در غرب) ملودیهای مجار و آلمانی و اتریشی و رومانی با متنهای ضعیف و بی مفهوم و هجاهای اشتباه فارسی به کودکان دهه های گذشته آموزش داده شد و برخی از همان کودکان اینک آهنگسازان امروز هستند و با این آموزش غیر اصولی، به خود اجازه می دهند تا همین روش اشتباه را پی بگیرند و بجای خلق ایده ها و ملودیها و تم های ایرانی، به دنبال ملودیهای غربی بگردند و آنها را با قالب بندی متنهای ضعیف به زبان فارسی تولید کنند و این خطای بزرگ را با تنظیم کلاسیک غربی آذین کنند و واضح است که این آثار، ایرانی صدا نخواهند داد!

از طرفی شیوه های اعتراض گونه گفت آواز نیز در دهه های اخیر دیدگاهها را نسبت به ادبیات کلامی تغییر داد و بعنوان لهجه و گویشی جدید و امروزی، بر اساس کلام آکسان دار با کششها و تقطیع غربی، بخش زیادی از نوجوانان و جوانان را به خود جذب نمود و این تاثیر را می توان در آثار جدید جوانان ایرانی مشاهده نمود که کاملا با ساختار ادواری و ایقاعی ادبیات ایران متفاوت است.

با تمام احترامی که به آثار اپرایی و کودک آهنگسازان ایرانی که در جایگاه ارزشمندی قرار دارند، اکثر آنها نیز با شیوه های سیلابیک و غربی تصنیف شده اند و شعر ایرانی در آنها گویای گویشها و لهجه های ایرانی و حتی بیانگر ادبیات معیار ایران نیستند و بیشتر به تقلید از سبک اپرا در ساختار موسیقی و هجایی غربی آن هستند زیرا خاستگاه اپرا غرب است و این تاثیر، آهنگسازان ایرانی را به تبعیت واداشته است. البته اپرای عروسکی مولانا و نمونه های آن در خصوص ادبیات و موسیقی ایرانی در سطح بالایی قرار دارد و نمونه ارزشمندی برای اپرای ایرانی هستند وعلی رغم استفاده از سازهای ارکستر سمفونیک در این اثر، آواز ایرانی با رنگ و عطر خود ارائه شده است.

این گفتار به هدف  ریشه یابی و شناخت عوامل این چالش تدوین شده تا آهنگسازان جوان با آشنایی با این رویکرد از لطمه به زبان آوازی ایرانی جلوگیری نمایند.

 

آهنگسازی موسیقی باکلام فارسی:

آهنگسازی بر روی متون مسجع و اشعار و ترانه های فارسی و محلی در دو بخش اصلی بررسی شده است:

  1. آفرینش ملودی بر روی شعر فارسی با رعایت اتاتین و افاعیل ادبیات فارسی
  2. تنظیم پلی فنیک (چند بخشی) آثار شعری مبتنی برهجاوندی زبان و گویش معیار ایرانی در خطوط اصلی و کمکی

 

از گونه های مختلف آهنگسازی بر روی اشعار ایرانی که در معرض آسیب از تغییر تاکید هجاها هستند می توان به موارد زیر اشاره کرد:

  1. آهنگسازی بر روی شعر
  2. سرایش شعر بر روی ملودی ساخته شده
  3. سراینده شعر و آهنگساز یک نفر باشد
  4. شاعر و آهنگساز در یک تعامل دو طرفه و با هماهنگی ادبیاتی-موسیقایی به خلق اثر مورد نظر دست یابند

 

آهنگسازی بر روی شعر فارسی در آوازهای گروهی (کرال آکاپلا پلی فنیک):

  1. هجاوندی صحیح شعر فارسی در بخش ملودیک و آوازی (شانتره)
  2. تقسیم آواهای درست در خطوط آوازی مکمل (وکالیزها)
  3. دقت در طراحی مفهومی ایمیتاسیونها(تقلیدها) و کانُنها
  4. آکسان گذاری اصولی موتیفهای آوازی
  5. استفاده درست از مصوتها در ترکیب با صامتها در اکمپانیمانهای (همراهی کننده) مکمل بخشهای شعری در قطعات آکاپلا و وُکاپلا
  6. توجه به تحریرها و کششهای گفتاری کلمات فارسی
  7. حالتهای درونی و بیرونی و حالتهای کاراکتریستیک(شخصیت) جملات آوازی
  8. توجه به حالات اخباری، پرسشی،ندایی، امری، تعجبی و …
  9. دقت در علائم نفس گیری و چیدمان سکوت بر اساس موتیفها و فرازهای آوازی
  10. شیوه استفاده تحریرها و غلتها و تکیه ها و اشاره ها و گزشها و سایر تکنیکهای آوازی در ساختار موسیقی آوازی
  11. رعایت تمامی موارد فوق در لهجه ها و گویشها و لهجه های ایرانی به تناسب گویش معیار فارسی: ساختار لهجه ها و گویشها علاوه بر کلمات خاص دارای کششها و مصوتها و ضرب آهنگ و خاستگاه گفتاری متفاوت هستند که علی رغم کلمات مشترک با زبان معیار به شیوه متفاوتی بیان می شوند و این تفاوت در فراز و فرودهای جمله بندی موسیقی نمود پیدا می کند.

از آنجا که ریتم و کشش نتها مهمترین عامل مشترک شعر موسیقی هستند می توان از کشش نتها در مقایسه با هجاهای کوتاه، بلند، کشیده و کشیده تر بهره جست و با انتخاب و بکارگیری درست آنها هجاهای منطبق بر ادبیات شعر را بکار برد تا در مفهوم و گویش و لهجه آن تغییری ایجاد نشود.

آثار کرال ایرانی و خاستگاه کلام:

آثار کرال ایرانی که به دو شیوه آکاپلا و غیر آکاپلا تصنیف شده اند توسط چند گروه از آهنگسازان با دو دیدگاه متفاوت ساخته شدند.

آهنگسازان آثار کرال در ایران:

  1. فارغ التحصیلان رشته موسیقی: که آثارشان تحت تاثیر آموزش موسیقی کلاسیک و با همان شیوه ساخته و تنظیم شده اند و عمدتا ایرانی صدا نمی دهند و شبیه نسخه های ضعیفتر نمونه های آن در موسیقی کلاسیک غربی هستند و بیشتر برای ارائه کارهای پژوهشی و پایان نامه ای برای دانشگاههای غیر ایرانی مورد استفاده قرار می گیرند.
  2. اقلیتهای مذهبی ایرانی: از بهترین انواع موسیقی کرال ایرانی است که خاستگاه آن کلیسا و پیشینه عظیم آن در موسیقی کلاسیک است که در ایران با زبانهای ارمنی و … رواج دارد اما در خصوص زبان معیار فارسی و لهجه ها و گویشها علی رغم استفاده درست از ملودیهای غرب ایران، در تنظیمها همچنان قوانین هارمونی و کنترپوان کلاسیک به شیوه سختگیرانه آن حاکم است و گاهی ملودی آوازی اصلی قربانی تنظیم کلاسیک در قطعه می شود و شنونده نمی تواند بین این اثر و یک اثر غربی از نظر ساختار تفاوتی احساس کند و عملا این شیوه هم چندان ایرانی صدا نمی دهد.
  3. آهنگسازان موسیقی سنتی و محلی ایرانی: آوازهای گروهی در کنار ارکسترهای ایرانی بعنوان همراهی کننده و پر کننده مُنوفُنیک و فاقد تنظیمهای قابل توجه نتوانسته حق مطلب و قابلیتهای موسیقی کرال پلی فنیک ایرانی را ادا کند و بعنوان بَک وکال و بَک کُرال و زمینه مورد استفاده قرار گرفته است که دو دلیل وجود داشته است:الف-کم توجهی به کرال ایرانی ب-فقدان توانایی تنظیم قطعات کرال توسط آهنگسازان موسیقی سنتی ایرانی.
  4. آهنگسازان و رهبران کر ایرانی:
  5. رهبران کر ایران در کنار اجرای قطعات آثار کلاسیک و وکال پلی فنیک به خلق آثاری روی آورده اند که از دو جنبه قابل ارزیابی است:
  • الف) کرال ایرانی با زبان معیار: در این بخش قطعات ارزشمندی از جمله آثار زنده یاد حشمت سنجری وجود دارد که همیشه در زمره آثار ماندگار ایرانی محسوب می شوند. برخی آهنگسازان در این حوزه فعالیت بیشتری دارند اما همچنان ساختار هجایی و سیلابیک غربی عامل اصلی صدمه به بدنه ادبیات کلام ایرانی است و جملات  را از حالت بیانی و احساسی خود به شکل جابجایی هجاهای تاکیدی و انقطاع وزنی و چکشی تبدیل نموده است.
  • ب) کرال محلی با گویشها و لهجه های ایرانی: در این بخش می توان از آثار ارزشمند و ماندگار روبیک گریگوریان نام برد که در عین دارا بودن ساختارگویش محلی در نگارش ملودی، می توان به وضوح تنظیم کرال کلاسیک را در آن مشاهده کرد. تلاش آهنگسازان ایرانی در این حوزه عمدتا به تنظیمهای کلاسیک منجر شده است و بافت هموفونیک و پلی فنیک آنها عمدتا ایرانی صدا نمی دهد و ساختار غربی دارد. بعنوان مثال وقتی ساختار ادبیاتی کلام محلی و تنظیم و وزن و… را بصورت غربی بسیازیم و تنظیم کنیم همانند این است که کُت پر زرق و برق ژنرال غربی را بر تن یک چوپان روستایی کنیم و از او بخواهیم آواز چوپانی خود را به شیوه اجرای قطعات باخ و به زبان آلمانی بخواند. این تناقض نه تنها زیبا نیست بلکه به اصالت آن چوپان محلی(که بسیار محترم است) نیز خدشه وارد می کند، زیرا چوپان، نغمه اش، لباس و فرهنگش، بخشی از هویت ایرانی ما است و تنها با ایرانی بودنش می توانیم به او افتخار کنیم. البته خلاقیت و نوآوری در جایگاه خود قابل پذیرش است اما وقتی به ناچار آهنگسازان به دنبال این شیوه می روند و به دنبال فاخر(کلاسیک) سازی آثار محلی از این بیراهه هستند،  آثار کرال ایرانی، ایرانی صدا نخواهند داد. جالب اینجاست که جامعه موسیقی کرال و آواز جهانی نیز به دنبال آثار اصیل و خالص محلی با تنظیمهای محلی و علمی است و نه تقلید کامل از شیوه های موسیقی غرب.

تصنیف و تنظیم کرال محلی ایرانی:

در دهه گذشته تلاشهای گروههای کر ایرانی از جمله گروه مهروطن در خصوص تولید آثار کرال آکاپلا پلی فنیک محلی جهت احیای فرهنگ و هویت ایرانی باعث خلق بیش از ۳۵۰ اثر کرال در این حوزه بوده است که بیش از ۳۰۰ اثر آن توسط گروه مهروطن تولید و تنظیم و اجرا شده است.

ویژگیهای آثار نوین کرال ایرانی:

  • ملودی: بر پایه ساختار ادوارایقاعی و هجاوندی ادبیات ایرانی و محلی با استفاده از وزن و ریتم ها و فواصل و نغمه های موسیقی محلی و منطقه ای
  • کلام: استفاده از مصوتهای گویش های محلی و مخارج حروف و ادغام و اخفا و اظهار با نگارش سمبلها در پارتیتورو دقت در اجرا
  • تنظیم و بافت: فرهنگ اصیل اقوام ایرانی مملو از نقشها و گفتگوهای موزیکال کار و تلاش و زندگی و بزم و رزم و بازیهای محلی است. تنظیم آثار کرال ایرانی بصورت کنترپوانتیک بر اساس نقشها و ملودیهای مذکر و مونث و اوجها و فرودها و بیان موتیفیک و تماتیک سوژه ها و کنتر سوژه ها می تواند مجموعه ای از فرهنگها و آداب و رسوم را به زبان موسیقی به نمایش بگذارد که در آن صداهای پایه و پیرو و پرسشها و پاسخها و هم آواییها و چندصداییها در جایگاهها و زمانهای خود بافت متحد و غنی موسیقی کرال محلی را به نمایش بگذارند که در آن نیازی به گرته برداری و استفاده از تمها و حالتها و موتیفهای غربی نباشد و بتواند شنونده را به عمق فرهنگ و هنر و زبان و گویش و لهجه ایرانی و اقوام آن سوق دهد.
  • موزیکالیته: سونوریته(صدادهی) یک کر بر مبنای رنگ آمیزی بخشهای صوتی بر اساس نوع گویش و در کنار عواملی همچون روباتو(آزادی اجرا بر پایه ریتم پایه)، دینامیک و آگوژیک می توانند همچون خوراکی ، رنگ و بو و طعم ایرانی را برای مخاطب به وجود آورند که در نوع خود منحصر به فرد خواهد بود و نمونه خارجی نخواهد داشت زیرا تمامی عوامل آن ایرانی و هویتی است.

سخن پایانی:

سرزمین ایران با پیشینه چندین هزار ساله، مهد فرهنگ و هنر و اصالت بوده و هنرمند و موزیسین ایرانی نیازی به پیروی از هیچ فرهنگ دیگری ندارد و البته استفاده ابزاری و هنری از یافته های دیگران شرط عقل است. موسیقی و ادبیات اصیل ایرانی با زبانها و گویشها و موسیقی نواحی متنوع خود ایرانی است و حدف و یا بی توجهی به هر یک، همانند بریدن بخشی از پیکره فرهنگ ایران است. در دورانی به سر می بریم که برخی از هموطنان، از گویش و لهجه و لباس و فرهنگ و آداب و رسوم اصیل خود احساس شرم می کنند و ایجاد هویت خود را در تقلید از فرهنگهای غیر ایرانی می بینند، این نقطه، آغاز زوال فرهنگ است و امیدواریم آهنگسازان و شاعران ایرانی با رویکرد اصالت محور خود، از شستشوی فرهنگی ایرانی جلوگیری نمایند و با خلق آثار بدیع، فرهنگ و اصالت خود را با زبان و گویشهای متنوع ایرانی به دنیا صادر نمایند.

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

Want to join the discussion?
Feel free to contribute!

دیدگاهتان را بنویسید

Powered by Dragonballsuper Youtube Download animeshow